Jak jaszczurka widzi świat? Kolory, ostrość i widzenie nocą

Jak wygląda świat widziany oczami jaszczurki? W tym artykule przyjrzymy się temu, jak dobrze te gady rozróżniają kolory i dostrzegają szczegóły oraz jak radzą sobie ze wzrokiem po zmroku. Poznamy też, jak ich niezwykłe zmysły pomagają im polować, unikać zagrożeń i orientować się w otoczeniu.

Jaszczurki widzą promieniowanie ultrafioletowe (UV), którego ludzkie oko nie odbiera. Człowiek widzi fale o długości około 380–700 nanometrów, a wiele jaszczurek także krótsze, poniżej 400 nm. Ich siatkówka ma zwykle cztery typy czopków, a nasza — trzy, dlatego nazywa się je tetrachromatami. UV stanowi więc część ich codziennego obrazu świata.

Wzory odbijające UV pomagają jaszczurkom rozpoznawać osobniki własnego gatunku, oceniać partnerów i odczytywać sygnały społeczne. Ponadto drobne kropelki olejowe w czopkach filtrują światło o różnych długościach fal, wspierając rozróżnianie barw. Nocne gekony zbierają nawet niewielkie ilości światła, a niektóre rozpoznają kolory przy oświetleniu porównywalnym z blaskiem księżyca.

Skóra gekona zmienia barwę, a trzecie oko wyczuwa światło

Na światło reaguje nie tylko wzrok jaszczurki. Jeżeli lubisz tę tematykę, Sprawdź, dlaczego warto chronić jaszczurki. W badaniu z 2014 roku naukowcy zaobserwowali, że kremowobiała skóra gekonów murowych ciemniała po umieszczeniu zwierząt na ciemnym podłożu; zmiana zachodziła w ciągu około godziny. W skórze, zwłaszcza po bokach ciała i w melanoforach, znaleźli opsyny — białka wrażliwe na światło, znane również z siatkówki. Odkrycie sugeruje, że skóra może pomagać dopasować barwę do otoczenia, ale samo wykrycie opsyn nie dowodzi, że tworzą one niezależny zmysł wzroku.

Niektóre jaszczurki mają też oko ciemieniowe, czyli tak zwane trzecie oko. Nie tworzy ono ostrego obrazu, lecz wykrywa zmiany natężenia światła i może wspierać orientację, regulację rytmu dobowego oraz wybór miejsca do wygrzewania. Również zwykłe oczy różnią się zależnie od trybu życia: gatunki dzienne polegają głównie na czopkach i rozpoznawaniu barw, a nocne mają większe źrenice i rogówki, które zbierają więcej światła. Dzięki tym przystosowaniom jaszczurki dostrzegają sygnały UV, zmiany oświetlenia i wzory na skórze niewidoczne dla człowieka.

Ostrość widzenia: jak jaszczurki śledzą ruch i polują

Polując na owada, jaszczurka szybko ocenia kierunek i odległość do celu. U wielu dziennych gatunków dołek środkowy siatkówki zapewnia ostre widzenie szczegółów, a elastyczna soczewka, poruszana mięśniami oka, sprawnie przenosi ostrość na zdobycz.

Tryb życia wpływa na wzrok jaszczurek. Gatunki dzienne polegają głównie na czopkach, dobrze rozróżniają barwy, a wiele z nich widzi też ultrafiolet. Nocne gekony mają natomiast duże oczy, szerokie źrenice i siatkówki pełne pręcików, które skutecznie zbierają słabe światło. Niektóre rozpoznają kolory nawet przy oświetleniu zbliżonym do blasku księżyca; ich oczy bywają opisywane jako setki razy czulsze na światło niż ludzkie.

Najważniejsze cechy wzroku jaszczurek obejmują:

• ostre widzenie szczegółów u wielu gatunków dziennych;
• rozróżnianie barw i możliwość widzenia ultrafioletu;
• wysoką czułość na słabe światło u nocnych gekonów;
• wykrywanie ruchu i zmian oświetlenia w otoczeniu.

Jeden błysk cienia może uratować jaszczurce życie

Podczas polowania jaszczurka może czekać w bezruchu albo ostrożnie śledzić owada wzrokiem i ciałem. Szybko wykrywa zmiany w otoczeniu: ruch ofiary ułatwia jej namierzenie, a cień nad głową może ostrzec przed drapieżnikiem. U niektórych gatunków oko ciemieniowe na szczycie głowy reaguje na światło i jego zmiany. Nie tworzy obrazu, ale wspiera orientację oraz regulację rytmu aktywności.

Kolor i światło pomagają jaszczurkom zdobywać pożywienie oraz dopasowywać się do środowiska. U gekona murowego zaobserwowano zmianę barwy skóry po przeniesieniu na jaśniejsze lub ciemniejsze podłoże, a w jego skórze wykryto opsyny — białka wrażliwe na światło. Ich udział w dostrajaniu kamuflażu wymaga jednak dalszych badań.

Nocne spojrzenie gekonów: jak oczy zbierają światło w ciemności

Gekon nocny nie widzi ciemności tak jak człowiek. Duża rogówka i szeroka źrenica, a także niemal kulista, gruba soczewka pomagają mu wykorzystać nawet skąpe światło. U niektórych gatunków źrenica w jasnym otoczeniu zwęża się w wąską szczelinę, a po zmroku rozszerza się dwu- lub trzykrotnie bardziej niż typowa okrągła źrenica.

Po ciemku najważniejsze są pręciki — komórki siatkówki wyjątkowo czułe na słabe światło. Gekony mają ich bardzo dużo, dzięki czemu mogą korzystać ze światła gwiazd i Księżyca. Badania wskazują, że ich oczy bywają około 350 razy bardziej światłoczułe niż ludzkie. Noc nie staje się przez to dniem, jednak gekon łatwiej dostrzega ruch owada, zarys gałęzi czy przesuwający się cień.

Nocne życie nie wyklucza widzenia barw. Niektóre gekony rozróżniają je nawet przy świetle zbliżonym do blasku Księżyca: ich siatkówka zawiera czopki reagujące na różne długości fal, a kropelki olejowe filtrują światło. Ponadto za dnia część gatunków widzi ultrafiolet, którego człowiek nie dostrzega. Ich nocny krajobraz wygląda więc inaczej niż nasz.

Jak gekon murowy przyciemnia skórę już w godzinę?

Większa rogówka i źrenica wpuszczają więcej światła, a elastyczna soczewka szybko dostosowuje ostrość do odległości. U wielu jaszczurek mięśnie rzęskowe zmieniają jej kształt, co pomaga śledzić owada, a następnie przenieść wzrok z bliskiej gałązki na dalszy punkt. Za dnia wzrok pozwala też rozpoznawać sygnały innych osobników, oceniać otoczenie i szybko wykrywać zagrożenia.

Gekon murowy może reagować na światło także skórą: na ciemnym podłożu jej odcień ciemnieje w ciągu około godziny. Badacze znaleźli w skórze opsyny, czyli białka światłoczułe znane również z oczu. Występują one szczególnie licznie po bokach ciała i w melanoforach — komórkach zawierających ciemny barwnik. Wyniki sugerują, że skóra uczestniczy w dopasowywaniu barwy do otoczenia, choć mechanizm i funkcja opsyn nadal wymagają wyjaśnienia. Zdolność gekona do widzenia po zmroku łączy się więc z innymi sposobami wykrywania i wykorzystywania światła.

Czy jaszczurka widzi skórą? opsyny i zmiana barwy gekona

Czy jaszczurka może „widzieć” skórą? U gekona murowego podpowiedzią jest zmiana barwy: po umieszczeniu na ciemnym podłożu jego kremowobiała skóra ciemniała w ciągu około godziny, a na jasnym pozostawała jaśniejsza. Taka reakcja może pomagać zwierzęciu wtapiać się w otoczenie.

Badacze znaleźli w skórze gekona opsyny — białka światłoczułe, które w oku uczestniczą w wykrywaniu światła i powstawaniu sygnałów nerwowych. U tego gatunku występują one również na tułowiu, zwłaszcza po bokach, oraz w melanoforach, czyli komórkach zawierających ciemny barwnik. Ich rozmieszczenie sugeruje, że skóra może reagować na jasność otoczenia.

Być może światło pobudza opsyny, a te uruchamiają procesy zmieniające ilość barwnika widocznego w melanoforach. Gekon nie musiałby wtedy najpierw dostrzegać tła oczami. Jednak sama obecność opsyn nie potwierdza tego mechanizmu — badacze muszą ustalić, jak powstaje sygnał i dokąd trafia. Ta ostrożność czyni odkrycie tym ciekawszym.

Skóra reaguje na światło i może ratować gekona przed drapieżnikami

Skórna wrażliwość na światło mogłaby wspierać krypsis, czyli upodabnianie się do tła, które utrudnia drapieżnikom dostrzeżenie zwierzęcia. Podobne zjawiska obserwuje się u innych gatunków: skóra niektórych ryb zmienia barwę pod wpływem światła, a u mątw znaleziono opsyny rozmieszczone na skórze. Jeżeli interesują cię podobne zagadnienia, poznaj chronione gatunki Doliny Biebrzy. Mątwy szybko dopasowują wzór i kolor do otoczenia, choć są daltonistami. Przykłady te pokazują, że organizmy mogą wykrywać światło także poza oczami.

Nie wiadomo jednak, dlaczego u gekona wiele opsyn znajduje się po bokach ciała, skoro najbardziej widoczna zmiana barwy może zachodzić na grzbiecie. Skóra może więc nie „widzieć” otoczenia, lecz mierzyć jego jasność i uruchamiać prostą reakcję fizjologiczną. Na razie trafniej mówić o możliwym rozproszonym czuciu światła niż o skórze, która tworzy obraz jak oko.

Źródła:

1. https://oranges.pl/jak-widzi-jaszczurka
2. https://www.terrarium.pl/topic/267782-jak-widzi-agama/
3. http://www.listyznaszegosadu.pl/nauka/czy-jaszczurka-widzi-skora